De ruimteakoestiek beïnvloedt het musiceren

Akoestische samenhangen

Wie een kooperblaasinstrument bespeelt, hoort ook op de hoogte te zijn van akoestische samenhangen, die je het toch al moeilijke leven als koperblazer begrijpelijker of eenvoudiger maken, of je af en toe de vraag besparen, waarom iets "vandaag" niet zo goed is gelukt als "gisteren", zonder dat het naar de vorm van de koperblazer terug ist te brengen.

Ik herinner me nog oude films, die werden gedraaid toen gehoorapparaten nog niet zo ver gevorderd waren, dat ieder slechthorende mens zo’n elektrisch apparaat had. In die tijd gebruikte men "hoorbuizen". Deze leken op een bepaalde manier op koperblaasinstrumenten. Een buis met een trechter erop. Het is vanzelfsprekend dat een trechter, zoals bij de koperblaasinstrumenten niet alleen geschikt is om geluidsgolven af te geven, maar ook, zoals bij de oude gehoorapparaten, "hoorbuizen", om geluidsgolven op te vangen.

Het probleem

Dit introduceert het eerste probleem van koperblazers: de trechter van een koperblaasinstrument geeft niet alleen geluidsgolven af, maar vangt ze ook op. Het hieruit resulterende probleem is: de trechter vangt niet alleen geluidsgolven op die hij zelf heeft afgegeven, maar ook alle anderen geluidsgolven van alle soort geluidsbronnen die in de ruimte aanwezig zijn, worden door de trechter opgevangen. De eigen geluidsgolven zijn niet noodzakelijk als storend te beschouwen, deze hebben zelfs erder een positief effect, omdat ze als quasi versterking op de gleluidsbron werken, welke, zoals de meesten waarschijnlijk weten, bij koperblaasinstrumenten de lippen zijn. Laten we gewoon kijken naar de verschillende mogelijkheden, om dit allemaal een beetje makkelijker te maken en preciezer ten uitvoer te leggen, en proberen op een simpele manier te analyseren wat er gebeurt.

Is een koperblazer alleen in een ruimte zijn er de volgende mogelijkheden:
De koperblazer blaast in zijn instrument, de lippen (geluidsbron) beginnen te trillen en produceren een toon (geluidsgolven). Deze geluidsgolven trillen binnen het instrument en verlaten het, ook al is het  maar een deel ervan, en verdelen zich over de ruimte. Nu hangt het van de eigenschappen van de ruimte af, hoe veel van de uitgezonden geluidsgolven worden opgeslokt (geabsorbeerd) en hoevel worden teruggekaatst. Dit wordt door de eigenschappen van de ruimte bepaald, bijvoorbeel, of er een vloerkleed, een tegelvloer of een parketvloer enz. ligt, of er gordijnen hangen of voorwerpen in de riumte staan die de geluidsgolven absorberen.

Geluidsabsorptie

Gladde oppervlaktes reflecteren het geluid, gestructureerde oppervlaktes absorberen het geluid. Afhankelijk van de structuur van de oppervlakte kunnen ook de verschillende frequenties min of meer worden geabsorbeerd. Dat betekent dat een ruimte erg helder (lage frequenties worden geabsorbeerd) of erg donker (hoge frequenties worden geabsorbeerd) kan klinken. Op deze details van de ruimte akoestik wil ik echter niet ingaan. Dit onderwerp is zeer complex en ingewikkeld en we wijken te ver af van het feiltelijke onderwerp. Terug naar de koperblazers.

Laten we vooronderstellen dat de meeste geluidsgolven geabsorbeerd worden (een volledige absorptie bestaat niet), dan worden niet erg veel geluidsgolven teruggekaatst en derhalve komen weinig golven de trechter in, om zo met de staande golven binnen het instrument te versmelten en via het instrument ook een effect op de geluidsgolf te hebben. Dus wordt de geluidsbron (lippen) niet sterk beïnvloed, bij het trillen niet gestoord en ook niet ondersteund. In dit geval heeft de speler het gevoel harder te moeten "werken"dan bijvoorbeeld in een muziekstudio. Het kan gebeuren dat je dus sneller moe wordt en het gevoel hebt dat je meer moet blazen. Hetzelfde gevoel heb je, als je buiten speelt, omdat er geen reflectie is. Juist omgekeerd is het, wanner je in een galmende ruimte speelt. Omdat hier veel geluidsgolven via de ruimte (muur, vloer) teruggekaatst worden, fusioneren deze golven via de trechter met de staande golf binnen het instrument. Deze wordt erdoor versterkt en raakt de trillingbron lip en steunt deze bij het trillen. Het spelen gaat makkelijker, hoge tonen vindt je makkelijker en je hebt het gevoel dat je niet zo veel hoeft te "werken".

Andere geluidsbronnen

Nu komen we bij de volgende mogelijkheid, want koperblazers spelen natuurlijk niet altijd alleen maar wel graag samen met andere instrumenten. Zijn in een ruimte andere geluidsbronnen, vangt de trechter ook elke toon of geluid op en leidt deze via het instrument naar de lippen. Dit kan de meest verschillende effecten hebben, wanneer bijvoorbeeld andere koperblazers de geluidsbronnen zijn, dan kan een zuiver gespeeld akkoord ondersteunend werken, maar een onzuiver geïntoneerd akkoord kan de eigen geluidsbron bij de trilling storen. Dit geldt uiteraard voor het samenspel van alle instrumenten. Bijzonder storend kunnen geluidsbronnen zijn, die en vervormde klank of een klank met effecten voortbrengen, hierbij horen met name gitaren en synthesizer. Ook drums kunnen storende geluidsbronnen zijn.

Natuurlijk moet je met ieder soort instrumenten samenspelen en voortdurend met eventueel storende geluidsbronnen "vechten". Je moet maar weten om welke reden het spelen vermoeiend is. Dan kun je eventueel optredende zwaktes beter inschatten. Als je in een ruimte repeteert die goed reflecteert, gaat het spelen makkelijker. Repeteer je of treedt je op in een ruimte die goed absorbeert, dan moet je weten dat het dus vermoeiender is en hoef je de problemen niet bij jezelf te zoeken. Vanzelfsprekend  mag je niet altijd de problemen bij de ruimte zoeken als je een keer slecht speelt.

Tips voor concerten en optredens

Ik heb altijd graag in de slagwerkruimte van de muziekschool gerepeteerd - dat was echt vermoeiend  omdat de ruimte heel goed geïsoleerd was en derhalve haast niets reflecteerde. De eerste keer dacht ik, wat is er nu aan de hand, hoezo ben ik in zo’n slechte vorm? Want ik moest me ontzettend inspannen om net zo te spelen als gewoonlijk. Toen pas realiseerde ik me dat het uitsluitend aan de ruimte lag. Ik vond het vervolgens een uitdaging om in deze ruimte te repeteren en heel veel van mijn lichham te eisen.

Voor concerten of optredens zou ik volgende tips geven:

-    als je met een monitorbox speelt zou je erop moeten letten, welke instrumenten via de box komen; geen gitaren, zangers of slagwerk. Want de monitorboxen stralen recht op de trechter af.
 
-    Als je bij een live-optreden een plexiglasschijf om de microfoon hebt, helpt dit om jezelf beter te horen, en het gereflecteerde geluid helpt bij het spelen.

-    Slechte ervaring heb ik opgedaan wanneer gitarenboxen op de trompet waren gericht. Speelt de gitarist met vervormde sound, dan grijpen de tonen soms helemaal niet in elkaar.

Veel sucess nog met musiceren!

Jullie



Joachim Kunze

Meer informatie over Joachim Kunze